Fahrel Nissa Zeid

Fahrel Nissa Zeid'in İstanbul sanat akademisinde desen çalışmaları ile başlayan yaratıcı etkinliği, figüratif ve soyut sanatın tüm çağdaş klasikleri ile hesaplaşmayı göze alan bir İslami iradeyi temsil etmiş ve geçmişin anıtsal fantastiğini yeniden gündeme getirmeyi başarmıştır. Sanatçının geometrik ya da serbest soyutlamacı düzenlerinden oluşan non-figüratif çalışmaları, İslami duyuşun dünyevi kaynaklarında temellenen bir içerik zenginliği taşımakta ve tarihsel iradenin inkârına bağlı tüm önyargıları kırabilecek düzeyde güçlenmiş bir üslup sisteminin çağdaş oluşum mafsallarını harekete geçirmektedir.

Fahrel Nissa Zeid, Sadrazam Cevat Paşa’nın kardeşi diplomat, asker, fotoğrafçı ve tarihçi Şakir Paşa ile Giritli Sare İsmet Hanım’ın kızı olarak dünyaya geldi. Osmanlı İmaparatorluğu döneminde birçok asker, idareci ve bilim adamı yetiştiren bir aileden gelen Fahrel Nissa, yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı) ile ressam Aliye Berger’in kardeşi, ressam Nejad Devrim ile tiyatro sanatçısı, yazar Şirin Devrim’in annesi, seramik sanatçısı Füreya Koral’ın teyzesidir. Eğitimine ve sanat önem veren Şakir Paşa’nın Büyükada’da açtığı ilkokulda öğrenimine başladı. Orta öğrenimini Notre Dame de Sion Fransız Lisesi’nde, bu okulun I. Dünya savaşında eğitime ara vermesiyle Pension Braggiotti’de tamamladı. Bu arada Fransızca, İngilizce ve piyano derslerinin yanı sıra Farsça ve Arapça dersleri de aldı.

18. yaşında Sultan V. Mehmed Reşat’ın kurduğu İnas Sanayi-i Nefise Mekteb-i Âlisi’ne girdi. 1920’de Servet-i Fünun yazarları arasında yer alan Reji Dairesi Umum Müdürü İzzet Melih Devrim (1887-1966) ile evlendi. Dönemin gözde apartmanlarından Şişli’deki apartman dairelerinde taşındıkları dönemde, Fahrel Nissa bir yandan artık öğrenci olarak kızları da kabul eden Güzel Sanatlar Akademisi’ne devam ediyor bir yandan da evindeki atölyesinde çalışıyordu. 1 Temmuz 1923 tarihinde ikinci oğlu Nejad doğdu ancak 1924’te ilk oğlunu yakalandığı kızıl hastalığından kaybetti. Bu olaydan derinden etkilenen Fahrel Nissa teselli aramak için gittiği Avrupa seyahati sonrasında kendini yoğun olarak resme verdi.1925 yılında ağabeyi Cevat Şakir, yazdığı bir yazıdan dolayı İstiklal Mahkemesi tarafından Bodrum’a sürgüne gönderildi. O yıllarda resme bir süre ara vermiş olan Fahrel Nissa Mart 1926’da kızı Şirin’i dünyaya getirdi. Bu yıllarda eşi İzzet Bey ile yaptığı seyahatlerde Avrupa’nın çeşitli müzelerini gezme fırsatı buldu. Fahrel Nissa Zeid, 29 Ağustos 1928’de Latin harflerinin kabulü ile ilgili Dolmabahçe Sarayı’nda yapılan konferansta Atatürk’ün yanında oturdu. Tüm gece süren toplantının sonucunda Atatürk’ün Latin harfleriyle yazdığı ilkyazı Fahrünissa oldu. Aynı yıl Fahrel Nissa, eşi ile Paris’e gitti ve orada Paul Ranson tarafından kurulan ve özellikle Nabilerin (Paris’te aktif olan bu post-empresyonist akımın önde gelen isimleri Pierre Bonnard ve Edouard Vuillard’dı.) merkezi olan Academié Ranson’a Roger Bissiére’in (1888-1964) atölyesine devam etti. Özellikle onun çok yetenekli olduğunu söyleyen hocası Bissiére’den sanatsal olarak çok etkilendi. Irak’ın Ankara elçisi ve Irak Kralı I. Faysal’ın kardeşi Emir Zeid ile tanışması üzerine İzzet Melih’ten ayrıldı.1934 yılının Temmuz ayında Prens Emir Zeid ile evlendi. Önceleri Şakir Paşa Apartmanı’nda yaşayan daha sonra ise Büyükdere’deki Şerifler köşküne taşınan çift, 1935 sonbaharında Emir Zeid’in Almanya’ya atanması üzerine Berlin’e yerleşti. Önceleri Berlin, Nürnberg ve Münih’teki müzeleri, sanat galerilerini gezdi Germen kültürü ve edebiyatıyla tanıştı. Rilke ve Nietzsche’ye hayran oldu. Bir yandan da resim yapmayı sürdürmekteydi. 1936 Şubat’ında oğlu Raad doğdu. Ardından Berlin diplomatik sosyal çevresinde adından söz ettirmeye başladı. Irak elçiliğinde çok konuşulan davetler düzenledi. Sonbaharda oğlu Nejat ve kızı Şirin’i alarak Berlin’e getirdi ve eğitimlerine burada devam ettiler. Ancak Almanya’nın Avusturya’yı ilhak etmesinden sonra Emir Zeid Bağdat’a geri çağrıldı. Bunun üzerine Fahrel Nissa Şirin ve Raad ile Bağdat’a yerleşti Nejat ise Galatasaray Lisesi’nde eğitim görmek üzere İstanbul’da kaldı.
1919’da peçeyi atan, İstanbul, Paris ve Berlin sosyal yaşamına karışmış olan Fahrel Nissa için Bağdat’taki yaşam kolay olmaz, bunun üzerine Paris’e gider. Irak Kralı Gazi’nin ölümünden sonra Emir Zeid de Bağdat’ta kalmak istemeyince 1939 yılında bütün aile İstanbul’da buluşur. Ancak Bağdat’ta başlayan ruhsal gerginliklerin sürmesi üzerine 1940 yılında yalnız kalıp resim yapmak üzere Budapeşte’ye gider ve burada bir dizi resim yaptıktan sonra İstanbul’a geri döner. 1941 yazında Büyükdere’deki köşke yerleşir ve atölyesini kurar. Ziyaret amacıyla köşe gelen Fikret Adil Fahrel Nissa’nın resimlerinin sanat dünyasına tanıtılması gerektiğini düşünür ve bunun üzerine İstanbul’un sanat ve edebiyat dünyası, özellikle de “d Grubu” ileri gelenleriyle tanışır ve grup tarafından sergiye katılması için davet edilir. 6 Mayıs 1944 tarihli “d Grubu”nun 11. sergisine katılır ve bunu 12. 14. 15. ve 16. sergiler izledi. İlk kişisel sergisini 14-24 Nisan 1945 tarihleri arasında taşındığı Nişantaşı’ndaki Ralli apartmanındaki evinde yaklaşık 170 yapıtla açtı. 11-31 Mayıs 1946 tarihleri arasında Ralli Apartmanı’ndaki dairesinde ikinci sergisini açtı.

Savaş sonrasında Irak’ın ilk Büyükelçiliğini Londra’da açması üzerine Emir Zeid ile Londra’ya taşınırlar ve Zeid çalışmalarına buradaki atölyesinde devam eder ve Londra’daki St George’s Galerisi’nde açtığı kentteki ilk sergisini Kraliçe Elizabeth ziyaret eder. Salon des Realités Nouvelles çatısı altında açılan “Soyut, somut, konstrüktivist, non-objektif sanat” adındaki sergide Oğlu Nejad Melih Devrim ile birlikte yer alır.1951 yılında Paris’te “Salon des Réalités Nouvelles”e davet edilir.
1952 yılı sanat yaşamının en verimli yılı oldu, çok sayıda sergi açtı, geometrik soyutlamadan uzaklaşarak lirik soyut anlayışta resimler yaptı. 1957’den itibaren yazlarını İtalya’daki İschia adasındaki villasında geçirmeye başladı. 14 Temmuz 1958 yılında, Irak’ta askeri darbe sonucunda tüm kraliyet ailesi katledilmesine rağmen Emir Zeid ve Raad İschia’da oldukları için hayatta kalırlar. Büyükelçilik boşaltılır ve mütevazı bir daire tutarlar. Bu olaydan sonra portre yapmaya başlayan Fahrel Nissa Zeid, Kızı Şirin Devrim’e yaşadığı olayların ardından portre yapmanın, daha doğrusu portre yaparken karşısında bulunan kişiden aldığı sıcaklık ve yakınlığın kendisine iyi geldiğini anlattı. 1964 yılında İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi ve Ankara Hitit Müzesi’nde 1951-1961 yıllarını kapsayan retrospektif sergileri açıldı.
25 Ekim-15 Kasım 1969 tarihleri arasında Paris Katia Ganoff Galerisi’nde “paléokrystalos” adını verdiği hindi ve tavuk kemiklerini boyayıp cilalayarak yaptığı heykellerini sergiledi. Bu serginin broşüründe Sürrelazimin babası André Breton’nun Fahrel Nissa’ya yazdığı mektup yayımlandı.1970 yılında eşi Emir Zeid öldü. 1976’da Oğlu Prens Raad’ın yanına, Amman’a yerleşti ve burada sanat okulu açarak dersler verdi. 28 Mayıs-5 Haziran 1988 tarihleri arasında Amman Royal Culturel Center’da “Kaleidoscope” adını verdiği sergisinde vitraylarını sergiledi. Çok sayıda sergisinden bir kaçını sayabildiğimiz Fahrel Nissa Zeid modern Türk resminin en önemli isimlerinin başında gelir. (Zeynep Yasa Yaman, Gökkuşağında İki Kuşak, İstanbul Modern Yayınları)

Eserlerinin Bulunduğu Müze ve Kurumsal Koleksiyonlar

İstanbul Modern Koleksiyonu
Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Koleksiyonu
Prens ve Prenses Raad bin Zeid Koleksiyonu
Garanti Bankası Koleksiyonu
Reform Kurumsal Danışmanlık ve Yönetim Hizmetleri AŞ Koleksiyonu
Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris Koleksiyonu
T.C. Merkez Bankası Koleksiyonu
Santralistanbul Koleksiyonu

Shown in tr